zondag 20 mei 2012

Staat alles al vast?

Kort geleden had ik met een vriend een hele discussie over de vraag of alles in ons leven van tevoren door God al is vastgelegd of niet. Sommige Bijbelteksten lijken in die richting te wijzen, zoals de tekst dat wij als gelovigen al voor de grondlegging der wereld geroepen zijn. Is er dan nog ruimte voor eigen keuzes? Zo ja, hoe zit dat dan? Kan ik als mens wel tegen een besluit van een almachtig God ingaan? En zo nee, waarin verschillen we dan van marionetten? Bovendien dringt zich in het laatste geval de vraag op hoe God ons dan nog verantwoording kan vragen voor wat we met ons leven gedaan hebben. Immers: Hij had het zo van tevoren vastgelegd en wij, zwakke mensjes, beschikken niet over de mogelijkheid van dat tevoren vastgelegde pad af te wijken. De eerlijkheid gebied mij te zeggen dat in het laatste geval je nauwelijks kunt spreken van God die de mens serieus neemt. De mens wordt - oneerbiedig gesproken - min of meer slachtoffer van de keus van God: "Jij wel, jij niet". Dat laatste is voor mij niet te verteren, maar een bevredigende oplossing voor dit probleem hebben de voorstanders van deze predestinatieleer (voorbeschikkingsleer) mij nog nooit kunnen bieden, ook niet met een redding-op-termijn van alle zondaars.

Nu wil het geval dat ik daags na dit gesprek een blog, waarop ik geabonneerd ben, opende, waarin de oplossing voor dit probleem op een presenteerblaadje werd aangereikt. De blog is van Skip Moen en heet Today's Word. Omdat het om een Engelstalige blog gaat, heb ik die vertaald. Het resultaat is hieronder te vinden. Oordeel zelf!




Open universum

“En God zegende de zevende dag en heiligde die, omdat Hij daarop gerust heeft van al het werk, dat God scheppende tot stand had gebracht.” Gen.2:3


scheppende tot stand had gebracht – Toen God het universum schiep, stond alles daarin toen vast? Toen Hij de hele schepping vormde, legde Hij toen alle wegen vast die zij moest gaan om haar bedoelde einddoel te bereiken? Met andere woorden, liggen alle gebeurtenissen in het universum van tevoren al vast omdat God het zo vanaf het begin in gedachten had?

Als deze vragen je te filosofisch in de oren klinken verandert dat misschien als je één van de implicaties ervan overdenkt. Als je een van deze vragen beantwoordt met “ja”, houdt dat in, dat al jouw keuzes en die van iedereen die ooit heeft geleefd of nog zal leven al vastlagen bij de schepping. Als God van tevoren al wist wat wij allemaal zouden gaan doen, hoe kunnen we dan zeggen dat wij vrij zijn in onze keuzes? Maar als wij geen vrije keuzemogelijkheid hebben, hoe kan God ons dan verantwoordelijk houden voor die keuzes? Als je deze implicaties verwerpt, betekent dat dan dat God niet wist wat er zou gaan gebeuren?

Genesis 2:3 presenteert ons een nogal ongebruikelijk woord om te suggereren dat alles wellicht al bij de schepping was vastgelegd. Het probleem is dat we dit ongebruikelijke woord in de vertaling niet zien, omdat het is aangepast om te voldoen aan onze grammatica en zinsbouw. Dat woord is het Hebreeuwse werkwoord ‘asah. Het woord zelf is allesbehalve ongebruikelijk: het wordt zelfs meer dan 1000 maal in de Schrift gebruikt. Wat ongebruikelijk is, is dat het hier in de infinitief (hele werkwoord) wordt gebruikt. Letterlijk staat er niet: “dat God scheppende tot stand had gebracht”, maar: “dat Hij schiep te maken”. De NBG-vertaling verandert de infinitief “te doen / maken” in een verleden tijd “tot stand had gebracht”. Er lijkt geen taalkundige reden voor deze verandering, slechts een theologische. Zornberg onthult een inzicht dat verloren gaat door deze vertaling. De wereld “maken” is de opdracht die God de mens meegeeft aan het eind van het oorspronkelijke scheppingsproces, toen God stopte met al het werk dat Hij had geschapen. Zornberg merkt op dat dezelfde infinitieve constructie wordt gebruikt in Gods vraag aan Chavvah (Eva) en aan de slang. Er wordt hen gevraagd wat zij hebben gedaan / gemaakt, welke wereld zij hebben geformeerd. De implicatie is dat de wereld wordt gevormd door de keuzes die wij maken. Zij ligt niet al voor alle eeuwigheid vast. God schept een wereld die openligt om te worden geformeerd. Alle mogelijkheden liggen klaar. Maar de mens vormt deze open wereld door zijn keuzes en daarmee beperkt hij een eindeloos aantal mogelijkheden tot deze werkelijkheid. De mens vormt de wereld die er is uit alle werelden die er hadden kunnen zijn. God schept een universum van vele deuren. De mens kiest ervoor sommige te openen, maar anderen gesloten te houden. De wereld verandert. Zeggen: “Zoals de zonde de wereld binnenkwam door één man” staat gelijk aan zeggen: “Adam opende een van de deuren en alles veranderde”.

Jij zult sommige deuren in je leven vandaag openen. De deuren die je opent zullen het aanzien van het universum veranderen. Jouw keuze zal alles vanaf dit punt in de tijd veranderen. Als het gewicht van je keuze te zwaar is om te dragen, weet je precies waarom geen mens kan leven zonder genade….



Tot zover de blog. Hoe zit het volgens de schrijver? Bereikt God zijn einddoel met de schepping? Volmondig zegt hij: ja! Maar waar het einddoel onwrikbaar vastligt, zijn wij als mensen het die de weg ernaartoe bepalen. En God? Steeds als de mens een deur opent past Hij zijn plan aan, zodat het einddoel toch vast blijft liggen. Zo is de weg die Hij met deze schepping gaat er een van oneindig gedifferentieerd handelen. Elke keuze van mij en al die miljarden mensen wordt voortdurend verdisconteerd in een voor de mens volkomen onoverzichtelijk geheel, dat alleen door God zo gedirigeerd kan worden dat al die miljarden puzzelstukjes uiteindelijk op hun plaats vallen. Hoe klein is de kans dat dit ook daadwerkelijk slaagt? Probeer dat maar eens met een moderne computer te berekenen. Ik denk persoonlijk dat geen computer daartoe in staat is. Maar God ... ja, Hem lukt dat wel! Kijk, daar wordt ik nou stil van ... !

6 opmerkingen:

  1. Hallo Kees,

    In Rom 9:13-21 lees ik dit: gelijk geschreven staat: Jakob heb Ik liefgehad, maar Esau heb Ik gehaat.
    14 Wat zullen wij dan zeggen: Zou er onrechtvaardigheid zijn bij God? Volstrekt niet! 15 Want Hij zegt tot Mozes: Over wie Ik Mij ontferm, zal Ik Mij ontfermen, en jegens wie Ik barmhartig ben, zal Ik barmhartig zijn. 16 Het hangt dus niet daarvan af, of iemand wil, dan wel of iemand loopt, maar van God, die Zich ontfermt. 17 Want het schriftwoord zegt tot Farao: Daartoe heb Ik u doen opstaan, opdat Ik in u mijn kracht zou tonen en mijn naam verbreid zou worden over de gehele aarde. 18 Hij ontfermt Zich dus over wie Hij wil en Hij verhardt wie Hij wil.
    19 Gij zult nu tot mij zeggen: Wat heeft Hij dan nog aan te merken? Want wie wederstaat zijn wil? 20 Maar gij, o mens! wie zijt gij, dat gij God zoudt tegenspreken? Zal het geboetseerde soms tot zijn boetseerder zeggen: Waarom hebt gij mij zo gemaakt? 21 Of heeft de pottebakker niet de vrije beschikking over het leem om uit dezelfde klomp het ene voorwerp te vervaardigen tot eervol, het andere tot alledaags gebruik?

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Ha Theo,

      Een prachtige tekst, die je duidelijk aanhaalt om te zeggen dat alles wel vaststaat. Helaas gaat die vlieger niet op. Had Farao som niet de kans om te buigen voor de wil van God? Heeft hij niet tot tien maal toe die kans gekregen? En had Gods Naam dan niet OOK over de aarde verbreid geworden en Zijn kracht getoond? Ontving Farao soms geen ontferming? Wie van de mensen zou zijn tegenstander tot tien keer toe de kans geven het anders te doen en tot inkeer te komen? Het punt is hier niet dat alles vantevoren al vaststaat, maar dat God rechtvaardig is. En of Hij dat is! Daarvan zullen in het gericht zowel Farao als Esaun getuigen! De zonde van de mensen over wie Paulus het heeft is precies wat ik in mijn stukje schets: als God alles al vantevoren heeft vastgelegd, kun je niet anders dan tot de slotsom komen dat Hij onrechtvaardig is. En dat is absurb, bij uitstek zonde! Want hoevele kansen heeft Hij de mesn niet gegeven om anders te kiezen? Farao was nota bene op een eervolle plek gezet. Esau als eerstgeborene net zo. En juist die mensen onteren God door hun keuzes.

      Met andere woorden: deze tekst wordt in de gebruikelijke exegese precies de andere kant op uitgelegd.

      Verwijderen
    2. Hallo Kees
      Je vroeg: Had Farao som niet de kans om te buigen voor de wil van God?

      Sterker nog waarschijnlijk wilde Farao wel, maar lees Exod9:12 of Ps.105:25

      Exod.9:12 Maar de HERE verhardde (versterkte) het hart van Farao, zodat hij naar hen niet luisterde – zoals de HERE tot Mozes gezegd had.

      of Ps.105:25 Hij veranderde hun harten, zodat zij zijn volk haatten
      en listig handelden tegen zijn knechten

      Met andere woorden de wil van God was bekend bij Farao, maar zijn verborgen bedoeling niet.

      gr
      WB

      Verwijderen
    3. Het heeft geen enkele betekenis onze keuzes van alle dag, de keuzes van ons leven te willen inlezen in Rom.9 of Exodus. De daar genoemde figuren figureren in een bijzonder moment van Gods heilshandelen. In Rom.9 gaat het om het ontvangen van Gods ontferming. Die is Hij niemand verschuldigd. In DAT verband geldt de uitspraak van vs.16: "Het hangt dus niet daarvan af of iemand wil dan wel of iemand loopt, maar van God die zich ONTFERMT". M.a.w.: God is niemand zijn ontferming schuldig, Hij kiest zelf aan wie Hij die bewijst. Je kan niet door 'willen' of 'lopen' zijn ontferming afdwingen.
      Het is dus onzin om hier een algemene regel voor alle keuzes in je leven in te lezen; dat staat er gewoonweg niet. Je trekt de tekst dan uit z'n verband.

      Ook het versterken van het hart van Farao staat in een bijzonder verband en kun je niet zomaar doortrekken vanuit de context naar een algemene regel. Het gaat hier om het feit dat God een volk tot zijn verbondsvolk maakt. Dat als regel nemen voor mijn dagelijkse wandel is appels met peren vergelijken. Je kunt niet zonder meer vanuit het bijzondere het algemene concluderen. Ook dan doe je de tekst gewelld aan: je laat haar buikspreken, omdat dat goed uitkomt voor je theologie.

      Verwijderen
  2. Hoi Kees en Wolter(?)

    leuk stuk om te lezen en interessante discussie. Ik heb mijn reactie op dit onderwerp maar op mijn blog gezet, omdat deze nogal lang werd. Niet om betweterig te doen overigens, want ik vind dit een razend lastig onderwerp. Ik heb ook nog wel veel vragen over de mogelijke uitleggingen van Rom 8 tot 11, maar dit moeten we maar een keer mondeling doen. Goed onderwerp voor een gesprek.

    groet

    Hannes

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Kees,

    Is het niet heel menselijk om te denken dat wanneer je je einddoel wilt bereiken, je alle stappen daartussen moet beheersen. Dus dat je alles van te voren al vastgelegd hebt?

    Is God niet veel groter? Wat wij mensen ook doen, Hij bereikt Zijn doel! Hoe dan ook, zonder dat alles vastligt. Soms treedt Hij wel sturend op, zoals bij farao, en is het zichtbaar. Maar vaak heeft Hij dat niet nodig.

    Wat ik wil zeggen, waarom onze (mensen)maat op God leggen? Hij is zoveel groter!

    Groet,

    Siebe

    BeantwoordenVerwijderen