donderdag 30 juni 2011

man en vrouw (4)

Was Eva overal de schuld van? De titel van een klein boekje dat ik in de jaren 80 van de vorige eeuw ergens in mijn boekenkast zette, om het daar 20 jaar ongelezen te laten staan. Tot kort geleden. Pinchas Lapide neemt het in een radiointerview voor Eva op. Wat gebeurde er nu eigenlijk in Genesis 3? Werd de zwakke partij door de slang verleid of zit het toch een beetje anders?

Hij concludeert dat de slang de vrouw niet op haar zwakke punt aanspreekt, maar juist op haar sterke punt! 'Je kunt nóg beter worden dan je al bent: je kunt het verschil kennen tussen goed en kwaad en als God zijn...' En zo tuinde zij erin. En Adam? Als je goed leest, was hij er bij, bij het hele gesprek. Zijn reactie? Nul komma niks! Hij stond erbij en keek ernaar. En dat voor een man die als één van zijn hoofdtaken heeft om de woorden van God in herinnering te brengen! Nee, het is niet gepast één van beide de schuld in de schoenen te schuiven. Meestal is dat dan de vrouw. En zeker niet om haar neer te zetten als zwak,  instabiel en makkelijk over te halen: iemand die je maar beter onder de duim kunt houden, ander gaat het mis.

Toch is dat precies wat mannen sindsdien hebben gedaan: de vrouw in de hoek gezet en overheersd. De geschiedenis is één lange aaneenschakeling van vrouwenonderdrukking en overheersing door mannen geworden. En dat werd vaak gelegitimeerd met Gods woord in de hand. God zei toch over de man tegen de vrouw: '... en hij zal over u heersen'? Daar staat het! En Paulus doet daar nog een schepje bovenop: een vrouw moet zich onderschikken aan haar man. Bingo! Daar kun je onmogelijk meer omheen. Toch?

Nou... misschien wel! Niet omdat ik onder de waarheid van Gods woord uit wil komen, maar omdat je je allereerst af moet vragen wat God nu eigenlijk zegt in Genesis 3:16. Geeft Hij hier de opdracht aan de man om voortaan over de vrouw te heersen? Niet bepaald! Uit alles blijkt, dat Hij niet iets voorschrijft, maar de toekomst beschrijft! En dat maakt nogal een verschil. De vrouw wordt hier ook niet, zoals nog wel eens wordt verondersteld, gestraft of vervloekt. De vloek betreft alleen de slang. Straf wordt er niet uitgedeeld, hooguit beschermt God de mens tegen zichzelf door hen uit de hof te verbannen. En de toekomst? Die wordt grimmig. De zonde heeft weldegelijk vergaande consequenties. De mens zal sterven. De vrouw zal met moeite bevallen. En de gelijkwaardigheid die in de hof bestond verdwijnt. In plaats daarvan zal de man gaan heersen!

Dat is nogal wat! De relatie tussen man en vrouw komt onder druk te staan. Misschien heeft Adam wel gedacht: Wat een streek heeft ze me nu geleverd! Het was allemaal zo goed en moet je nou kijken: alles is verpest. Weet je wat: ik ga voortaan niet meer af op wat ZIJ zegt, voortaan dop ik mijn eigen boontjes wel! Die vrouw is niet te vertrouwen. Voortaan volg ik mijn eigen inzicht.
Een rabbijnse legende vertelt dat Adam en Eva hierna 130 jaar uit elkaar zijn gegaan. Hoewel er geen enkele grond in de Bijbel is voor deze legende, is het goed voor te stellen dat de relatie wel zwaar geleden heeft onder het gebeuren in Genesis 3.

Stel je voor: het vertrouwen is weg, Eva bleek een onbetrouwbare hulp als zijn tegenover! De spanning blijkt niet zozeer uit wat er in de tekst gezegd wordt, als wel uit wat er in de tekst ontbreekt. Daarover de volgende keer meer.

Het heersen werd bijna direct een feit. Zonder dat Adam daar opdracht voor heeft, besluit hij na de zonde de vrouw een naam te geven. Het geven van een naam was tot dan toe volgens de opdracht van God tot de dieren beperkt. Iets waar je een naam aan geeft breng je onder je gezag, je autoriteit. En dat is precies wat Adam hier doet. En daarmee parkeert hij Eva op het niveau van het dierenrijk. En in de geschiedenis daarna hebben hele volken en generaties de vrouw gezien als op gelijke hoogte met de dieren, een minderwaardig schepsel, dat je in de luren legt als je niet oppast.

De Bijbel geeft daar een sterk medicijn tegen met Spreuken 31, in het bijzonder de teksten die ik de vorige keer naar voren heb gebracht. Maar daarmee is het oude Israel in het Midden Oosten de uitzondering op de regel.

De conclusie is in ieder geval, dat de verhoudingen tussen man en vrouw door de zonde grondig zijn veranderd ten nadele van de vrouw. En dat dat de hele mensengeschiedenis zo is gebleven.

Persoonlijk denk ik dat veel huwelijken erbij gebaat zouden zijn als man en vrouw elkaar als volkomen gelijkwaardige partners zouden beschouwen. Communicatie is daarbij van levensbelang. Niet handelen op eigen houtje, maar in gezamenlijk overleg. En zo elkaar, in alle verschillen die er zijn, werkelijk ontmoeten. Zou dat niet tot een ander samenleving leiden?

Blijft de vraag: hoe zit het dan met Paulus? Ook daarover  een volgende keer meer, maar dat kan nog wel even duren, ben ik bang.

zaterdag 18 juni 2011

Man en vrouw (3)

'Je moet eruit halen wat erin zit.' Een geliefde kreet voor wie gelooft dat je in die paar jaar dat je hier op aarde bent zoveel mogelijk moet genieten. Maar wanneer haal je nou uit je leven wat erin zit? Leve de lol? Is dat het dan? Of als je zoveel mogelijk bezit of macht vergaart? Of als je als een moeder Theresa alles opgeeft om samen met de armen van Calcutta in de goot te leven? Is dat wat God bedoelt?

Wanneer leef je nu je leven maximaal? Volgens mij als je het 'scheppings-DNA' dat God je heeft gegeven de kans geeft tot volle bloei te komen. Wanneer ben je maximaal man? Is dat als je je gezin met vaste hand leidt naar wat volgens jouw inzichten het beste is? Als je in alles het voortouw neemt en als hoofd van je gezin uiteindelijk altijd de doorslaggevende stem hebt? En wanneer ben je maximaal vrouw? Is dat als je in alles je man, je hoofd gehoorzaamt? Als je als een trouwe echtgenote uitvoert wat je man, die je hoofd is, beslist?

Het klinkt nogal overdreven. Maar zo zitten veel christelijke gezinnen nog steeds in elkaar. Maar is dat nou wat God bedoeld heeft? Of zegt Hij daar iets anders over?

In Spreuken 31 wordt de loftrompet gestoken op de vrouw, de echtgenote. Vers 11 luidt:

Op haar vertrouwt het hart van haar man,
het zal hem aan voordeel niet ontbreken.

Wat hier staat is uiterst bijzonder, ook al zie je dat misschien op het eerste gezicht niet. Hier wordt aangegeven wat een verstandig man doet: zijn vrouw vertrouwen. Let op! Dit is de ENIGE plaats in de Schrift waar vertrouwen op een ander mens positief wordt beoordeeld! Elders is het altijd: 'Vertrouw NIET' - bijvoorbeeld op Egypte, dat met een rietstaf wordt vergeleken die je hand doorboort als je erop leunt. Zelfs op je eigen inzicht moet je NIET vertrouwen. De Enige op wie je volgens de Schrift je vertrouwen moet stellen is: de Heer, God. En in dit vers: je vrouw! Er staat nog een geweldige consequentie bij: het zal je aan 'voordeel' niet ontbreken! Wat betekent dat dan? Dat staat in vers 23:

Haar man is bekend in de poorten,
als hij neerzit temidden van de oudsten des lands.

Met andere woorden: als je als man op je vrouw vertrouwt - zoals je verder alleen maar op God mag vertrouwen - dan zal dat ertoe leiden dat je als man maximaal tot je recht kunt komen en zult zitten in de poort - de plaats waar werd bestuurd en rechtgesproken, waar alle belangrijke beslissingen werden genomen.

Niet ten onrechte zegt men wel: Achter elke sterke man staat een sterke vrouw. De Schrift maakt duidelijk hoe het zit: Luister naar je vrouw. Vertrouw op haar inzicht. Dat maakt het je mogelijk iets te betekenen in de maatschappij. En de vrouw?

maar een vrouw die de Here vreest, die is te prijzen. 
Geeft haar de vrucht harer handen,
dat haar daden haar roemen in de poorten.
(vs.30,31)

Naast het feit dat zij voor haar man de ruimte creeert om zijn capaciteiten volledig te ontplooien, brengen haar handen vrucht voort en worden haar daden geroemd in de gemeenschap. Door wie? Door wie waarneemt hoe deze man en vrouw als een perfect koppel elkaar tot hun volle recht laten komen.
Zij kan haar man maximaal een 'hulp als zijn tegenover' zijn. Hij zorgt ervoor dat zij geroemd wordt.

Natuurlijk kun je je afvragen: en wat nou als die vrouw de Here niet vreest? Dan is er de man, die 'mannelijk' is en volgens het homoniem van dat woord de taak heeft om 'te herinneren', namelijk de woorden van God aan zijn vrouw in herinnering te brengen. Dát is nou zijn 'scheppings-DNA'.

Zo vullen die twee elkaar prachtig aan, gewoon door hun 'DNA' te volgen.

Doe het anders en het vuur zal de relatie verteren. Niet het vuur van de passie, maar het vuur van strijd, twist, tweedracht, manipulatie, overheersing en wederzijds wantrouwen.

Gods woorden in Genesis en Spreuken zijn duidelijk. Wanneer is het dan toch fout gegaan?
Daarover volgende keer meer.

(wordt vervolgd)

dinsdag 7 juni 2011

Man en vrouw (2)

Beatrix, koningin bij de gratie Gods, ...
Wat is nu haar naam en wat haar functie-omschrijving? In dit geval is dat niet zo moeilijk te bepalen. Maar hoe zit dat bij Eva? Bij Adam is zijn naam ook tegelijk zijn omschrijving. Bij Adam zijn heel wat links met de aarde, zijn oorsprong. Adamah is het woord voor de aarde, de bovenste aardlaag. Dam betekent tegelijk rood (e-dom) en bloed. Allemaal links die zeggen wat de mens, ha-adam, is. Aardling, bloedling.

Maar wat is de eerste aanduiding voor de vrouw? Die lezen we in Genesis 2. Een heel bijzonder verhaal, waar zeer veel over te zeggen valt. Ik wil me beperken tot de vrouw. Zij ontvangt haar eerste naam van God. Of is dat haar funtie-omschrijving? Laten we maar eens kijken wat Genesis 2:18 daarover zegt:

Het is niet goed,dat de mens alleen is. Ik zal hem een hulp maken, die bij hem past.

Een hulp die bij hem past (hebreeuws: ezer kenegdo). Dat is Gods omschrijving voor het prachtige wezen dat Hij aan Adams zij zet. Blijkbaar is dat waartoe hij haar heeft 'aangesteld' (neqévah, zie deel 1): een hulp (ezer) zijn die bij Adam past.
Nu klinkt dat 'hulp' nogal flauw en diverse Bijbelkenners hebben geprobeerd deze vlakke vertaling meer dieptgang te geven àla het Hebreeuws: niet zomaar een hulpje, dat je met de rotklussen opzadelt, maar een hoogwaardige hulp, waar je in feite niet zonder kunt. Zo iemand als een advocaat tijdens een rechtszaak. Die is officieel je hulp, maar je zou helemaal nergens zijn zonder zijn hulp!

Natuurlijk is het mooi een wat diepere invulling aan het begrip hulp te geven. Maar nog beter kun je kijken naar andere plaatsen in de Schrift waar je dit woord tegen komt om de ware betekenis te achterhalen. En dan kom je heel snel tot een ontzagwekkende ontdekking. Het blijkt namelijk, dat God deze titel 'hulp' voortdurend op Zichzelf toepast in zijn verhouding tot het volk Israel. En dat dit altijd een militaire connotatie heeft. Hij komt Israel te hulp en strijdt dan voor zijn volk! (Zalig hij die in dit leven Zions God ter hulpe heeft...) Hij beschermt het, voedt het, koestert het, leidt het, gaat voor ze uit en brengt ze op de rechte weg. Dat alles zit in de titel hulp!

Het klinkt haast schokkend voor wie uitgaat van de leidende positie van de man in de Schrift (na de zondeval), maar als God zelf de vrouw HULP (ezer) noemt, dan wil dat zeggen dat zij in de hof dezelfde functie bekleed t.o.v. de man als de Heer later t.o.v. zijn volk! Zij is degene die zich inzet voor Adams welzijn, die hem verzorgt en koestert, die hem leiding geeft, voor hem uitgaat en hem beschermt (hoewel er op het eerste gezicht toen niets te beschermen viel).

Maar dat is nog maar de helft van haar functie-omschrijving. De andere helft wordt vertaald met 'die bij hem past'. Weer een vertaling die het Hebreeuws geen recht doet. Het Hebreeuwse 'kenegdo' betekent letterlijk 'als-tegenover-hem'. De vrouw is dus een hulp als tegenover voor de man. En dat in meerdere betekenissen. Zij staat tegenover hem in hun verschillend zijn, om hem aan te vullen en compleet te maken. Zij is genomen uit zijn zijde om hem ter zijde te staan. Maar mocht hij de fout ingaan, dan staat de vrouw die God hem geeft ook midden op zijn pad om letterlijk tegenover hem te staan als tegenstander. Ik moet dan denken aan de engel die midden op het pad van Bileam staat om hem te weerstaan, mocht hij de fout ingaan.

Nu zou je mij makkelijk van feministische theologie kunnen verdenken, ware het niet dat niet ik deze titelomschrijving heb bedacht, maar God. En ik leg mij eerlijk gezegd liever neer bij Zijn verklaring dan bij die van theologen. Bovendien ontspruit dit allemaal niet aan mijn fantasie, maar leren de rabbijnen dit al eeuwen - zo niet millenia - aan hun leerlingen. Hoog tijd om ons eens wat meer te verdiepen in de Hebreeuwse achtergrond van de Schrift!

(wordt vervolgd)

zondag 5 juni 2011

man en vrouw

Man en vrouw schiep Hij hen.....

Het blijft intrigeren. Hoe komt het toch dat mannen en vrouwen zo van elkaar verschillen? In het dagelijks leven worden er eindeloos veel grappen gemaakt over het verschil tussen die twee. Vooral door mannen: over 'domme blondjes', over vrouwen die niet kunnen autorijden, om nog maar te zwijgen over de grappen die niet door de beugel kunnen. Wie zich afvraagt waar die verschillen (en dan heb ik het over de verschillen die écht bestaan) vandaan komen, moet naar de oorsprong van de mens, van zijn en haar 'DNA'. Als je niet gelooft in miljoenen jaren van evolutie, blijft de schepping van de mens door God over. En over Zijn plannen met man en vrouw, daar heeft Hij het een en ander over op laten schrijven in Genesis. Dat is alles bij elkaar een heel verhaal, dat ik voor het gemak maar in een aantal stukken ga knippen. Voor wie graag iets meer van die verschillen wil begrijpen: fasten your seetbelts, want de Schrift zegt heel iets anders over man en vrouw dan de theologie van de afgelopen pakweg 2000 jaar. Klaar? Daar gaan we...

Man en vrouw schiep Hij hen. Dat is een makkelijke vertaling voor wat het Hebreeuws zegt, namelijk 'zakar' (mannelijk) en 'neqévah' (vrouwelijk). Op zich is dat niet wereldschokkend: man is eigenlijk mannelijk en vrouw vrouwelijk. Maar daar zit iets heel moois achter, dat van groot belang is om te gaan begrijpen hoe God de verhouding tussen man en vrouw heeft bedoeld.

Het Hebreeuws heeft namelijk een eigenschap die wij ook in het Nederlands wel kennen: een woord kan, hetzelfde gespeld, toch meerdere betekenissen hebben. Een voorbeeld: een boer kan zowel een landbouwer zijn als een hoeveelheid lucht die uit de maag luidruchtig zijn weg via het keelgat naar buiten zoekt. Een jong schaap dat lam heet is heel iets anders dan iemand die niet kan lopen omdat hij lam is. En bij dat laatste is er weer verschil tussen iemand die geen macht heeft over het gebruik van zijn benen of iemand die diezelfde eigenschap vertoont wegens overmatig drankgebruik!

Ook het Hebreeuws kent dit verschijnsel. Nu wil het geval, dat in de Schrift deze homoniemen nooit bij toeval optreden. (Voor mijn criticasters: dit is een geloofsuitspraak!) Het woord 'zakar' betekent in oorsprong zoiets als 'puntig', wat gezien de fysiologie van de man niet zal verbazen. Maar daarnaast is het ook een werkwoord, dat 'herinneren' betekent. Geen wonder dat je deze letters op bijna alle Joodse grafstenen tegenkomt: 'zkr' - in herinnering aan ...

Het woord voor vrouwelijk, neqévah, betekent oorspronkelijk zoiets als 'doorstoken' of 'geperforeerd', wat, wederom gezien de fysiologie van de vrouw, niet onlogisch is. Ook hier is sprake van een homoniem. Een andere betekenis voor deze letters is: iemand die op een hoge positie - aan het hof - is 'aangesteld'.

Als we ervan uitgaan dat God met opzet deze woorden voor mannelijk en vrouwelijk heeft gekozen in de Schrift, dan hebben we hier te maken met Zijn blauwdruk voor het functioneren van man en vrouw (in het huwelijk). De man heeft dan in zijn 'DNA' de taak om te 'herinneren'. Wat? Dat moeten natuurlijk de woorden van God zijn! De vrouw is aangesteld op een hoge positie. Welke? Dat blijft nog even een geheimpje tot een van de volgende blogs!